Κάταγμα κνήμης

Τα μακρά οστά των σκύλων και των γατών είναι σχεδόν ίδια με τα οστά των ανθρώπινων χεριών και ποδιών. Τα ζώα μπορούν να τα σπάσουν από διάφορα αίτια, όπως τροχαίο τραύμα, καυγάδες με άλλα ζώα ή ορισμένους «αθλητικούς» τραυματισμούς.

Ανατομία άκρων

Πρόσθιο άκρο/άκρο πόδα

• Μπροστινά δάκτυλα: φάλαγγες (δάκτυλα· τρία οστά σε κάθε δάκτυλο)
• μετακάρπια οστά (παλάμη/«χέρι»· τέσσερα κύρια οστά)
• καρπικά οστά (καρπός)
• Πήχης: κερκίδα και ωλένη
• Βραχίονας: βραχιόνιο οστό και ωμοπλάτη

Οπίσθιο άκρο/άκρο πόδα

• Οπίσθια δάκτυλα: φάλαγγες (όπως στα μπροστινά)
• μετατάρσια οστά (πέλμα/«πόδι»· τέσσερα κύρια οστά)
• ταρσικά οστά (ταρσός/ποδοκνημική-«αστράγαλος», ή «χόκ»)
• Κνήμη: κνήμη και περόνη
• Μηρός: μηριαίο οστό
• Πύελος: λαγόνιο, κοτύλη (ισχιακή άρθρωση/«υποδοχή» ισχίου), ισχίο οστό

Αρθρώσεις

• καρπός: μικρά καρπικά οστά + κερκίδα
• αγκώνας: κερκίδα + ωλένη + βραχιόνιο
• ώμος: βραχιόνιο + ωμοπλάτη
• ταρσός (αστράγαλος): μικρά ταρσικά οστά + κνήμη
• γόνατο (stifle): κνήμη + μηριαίο
• ισχίο: μηριαίο + πύελος (κοτύλη)

Ένα οστό μπορεί να σπάσει με πολλούς τρόπους και αυτά τα σπασίματα ονομάζονται κατάγματα. Για να διευκολύνεται ο σχεδιασμός της θεραπείας, οι κτηνίατροι χειρουργοί τα ταξινομούν σε κατηγορίες.

• Ατελές κάταγμα: μοιάζει περισσότερο με λύγισμα/ρωγμή· το οστό έχει σπάσει μόνο μερικώς γύρω από την περιφέρειά του· συχνότερο σε νεαρά ζώα (Εικόνα 1).
• Πλήρες κάταγμα: το οστό έχει διακοπεί σε όλο το πάχος/την περιφέρειά του και δημιουργούνται δύο ή περισσότερα τμήματα (Εικόνα 2).

Τα πλήρη κατάγματα περιγράφονται και με βάση το σχήμα της γραμμής κατάγματος:

• Εγκάρσιο: ευθεία τομή κάθετη στον άξονα του οστού
• Λοξό: διαγώνιο σπάσιμο που δημιουργεί δύο τμήματα με αιχμηρά άκρα
• Πολυτμηματικό/συντριπτικό (comminuted): τρία ή περισσότερα τμήματα, διαφορετικού σχήματος (Εικόνα 3)

Κάταγμα που συνοδεύεται από ανοιχτό τραύμα στο δέρμα ονομάζεται ανοικτό κάταγμα. Μπορεί να συμβεί όταν το σπασμένο οστό διαπεράσει το δέρμα από μέσα προς τα έξω ή όταν ένα εξωτερικό αντικείμενο περάσει το δέρμα και σπάσει το οστό. Αν δεν υπάρχει ανοιχτή πληγή κοντά στο κάταγμα, λέγεται κλειστό κάταγμα. Τα ανοικτά κατάγματα θεωρούνται πιο επείγοντα λόγω αυξημένου κινδύνου λοίμωξης.

Λεζάντες εικόνων

• Εικόνα 1: Ατελές κάταγμα κερκίδας σε σκύλο.
• Εικόνα 2: Πλήρη κατάγματα δεξιάς κερκίδας και ωλένης σε ενήλικο σκύλο.
• Εικόνα 3: Πολυτμηματικό κάταγμα κνήμης σε ενήλικο σκύλο.

Συνήθως υπάρχει έντονη, εμφανής χωλότητα και το πάσχον άκρο ξεχωρίζει. Τα περισσότερα ζώα με κάταγμα κρατούν το άκρο σηκωμένο. Κάποια μπορεί να πατούν λίγο, ανάλογα με τη θέση και το είδος του κατάγματος. Σε σοβαρό τραύμα (π.χ. σύγκρουση με όχημα ή πτώση από ύψος) μπορεί να υπάρχουν πολλαπλά κατάγματα και το ζώο να μην μπορεί ή να μην θέλει να περπατήσει. Μπορεί να παρατηρηθούν οίδημα, πόνος ή μη φυσιολογική κίνηση στην περιοχή.

Όταν το κάταγμα οφείλεται σε τραύμα, είναι κρίσιμο να θυμόμαστε ότι μπορεί να υπάρχουν και άλλα, συστηματικά προβλήματα. Τραύμα κοιλίας μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία και ρήξη οργάνων (π.χ. ουροδόχου κύστης). Τραύμα θώρακα μπορεί να οδηγήσει σε πνευμονικές θλάσεις (μώλωπες με αιμορραγία μέσα στους πνεύμονες), αιμορραγία γύρω από τους πνεύμονες και αέρα γύρω από τους πνεύμονες λόγω ρήξης πνευμονικού ιστού. Αυτές οι κακώσεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα κρίσιμες και να καθυστερήσουν την οριστική αντιμετώπιση του κατάγματος.

Ο κτηνίατρος πρωτοβάθμιας φροντίδας ή ο κτηνίατρος επειγόντων θα εξετάσει συνολικά το ζώο για να εντοπίσει τυχόν κακώσεις σε ζωτικά όργανα. Συνήθως συστήνονται ακτινογραφίες της πάσχουσας περιοχής. Συχνά απαιτούνται αναλγητικά ή/και καταστολή για να γίνουν σωστά οι ακτινογραφίες. Άλλες αρχικές εξετάσεις μπορεί να περιλαμβάνουν πλήρη αιματολογικό έλεγχο, ακτινογραφίες κοιλίας και θώρακα, και ενδεχομένως υπερηχογράφημα κοιλίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προταθεί ολική αξονική τομογραφία (trauma CT) όλου του σώματος.

Εικόνα 4: Εξωτερικός σταθεροποιητής για το κάταγμα κνήμης της Εικόνας 3.
Εικόνα 5: Εσωτερική οστεοσύνθεση με πλάκα και βίδες για τα κατάγματα κερκίδας/ωλένης της Εικόνας 2.
Εικόνα 6: Κάταγμα μηριαίου σταθεροποιημένο με ενδομυελικό ήλο (interlocking nail), κοχλίες/«μπουλόνια» και πολλαπλά σύρματα περίδεσης (cerclage).

Αρχική αντιμετώπιση

Όταν σπάει ένα οστό, από τα πρώτα και πιο σημαντικά βήματα είναι η ακινητοποίηση των τμημάτων ώστε να μην κινούνται. Ένα ακινητοποιημένο κάταγμα πονά λιγότερο και τα αιχμηρά άκρα δεν προκαλούν επιπλέον βλάβη σε μύες, νεύρα και αγγεία γύρω από το οστό.

Στο σπίτι, πριν φτάσετε σε κλινική ή νοσοκομείο, πρέπει να περιορίσετε το ζώο σε πολύ μικρό χώρο. Ιδανικά να είναι ξαπλωμένο σε κουτί, κλουβί/κράτη ή kennel, με κίνηση μόνο για τις ανάγκες τουαλέτας και καθαριότητας. Ζητήστε κτηνιατρική βοήθεια όσο γίνεται πιο γρήγορα (τουλάχιστον τηλεφωνικά για οδηγίες). Το κάταγμα είναι εξαιρετικά επώδυνο και μπορεί να συνυπάρχουν άλλες επικίνδυνες καταστάσεις. Μην χορηγείτε φάρμακα και μην εφαρμόζετε θεραπείες χωρίς σαφείς οδηγίες του κτηνιάτρου.

Χρονικά σημεία:

• Κλειστά κατάγματα: ιδανικά αντιμετώπιση σε 2–4 ημέρες.
• Ανοικτά κατάγματα: προτιμάται αρχική διαδικασία καθαρισμού τραύματος και οστού εντός 8 ωρών από τον τραυματισμό· η τελική επέμβαση μπορεί να καθυστερήσει 24–48 ώρες.

Η προσωρινή ακινητοποίηση γίνεται συχνά με νάρθηκα. Για σωστή ακινητοποίηση πρέπει να περιοριστεί η κίνηση των αρθρώσεων πάνω και κάτω από το σπασμένο οστό. Αυτό είναι σχετικά εύκολο σε κατάγματα κάτω από τον αγκώνα και κάτω από το γόνατο, αλλά δυσκολότερο σε κατάγματα βραχίονα και μηρού, επειδή ώμος και ισχίο είναι δύσκολο να «ναρθηκοποιηθούν». Σε κατάγματα βραχίονα ή μηρού, ο κτηνίατρος συνήθως θα προτείνει κυρίως αυστηρό περιορισμό σε μικρό χώρο μέχρι να οργανωθεί η οριστική θεραπεία. Νάρθηκες, επιδέσεις και περιορισμός είναι καλύτερο να γίνονται και να παρακολουθούνται σε κτηνιατρική μονάδα.

Αποκατάσταση κατάγματος

Όταν το οστό έχει σπάσει, δεν μπορεί να αντέξει τις φυσιολογικές δυνάμεις που δέχεται κατά τη βάδιση, όπως:

• κάμψη (όπως όταν σπάμε ένα μολύβι)
• στροφή/στρέψη (torsion)
• συμπίεση (η δύναμη της φόρτισης/βάρους)
• έλξη (traction) (η δύναμη που ασκεί ένας μυς στο σημείο πρόσφυσής του)

Το υγιές οστό αντιστέκεται σε αυτές τις δυνάμεις. Σπάει όταν δεχθεί μεγαλύτερη δύναμη από τη δική του αντοχή. Μετά το κάταγμα, χρειάζεται επαρκής σταθεροποίηση ώστε να «κολλήσει» σωστά. Για αυτό χρησιμοποιούνται μέθοδοι όπως οι παρακάτω:

• Εξωτερική συγκράτηση (external coaptation): νάρθηκας ή γύψος στο εξωτερικό του άκρου· πολύ καλός στην αντίσταση στην κάμψη και μέτριος σε στρέψη και συμπίεση.
• Εξωτερική οστεοσύνθεση/σταθεροποίηση (external fixation): χειρουργική μέθοδος με καρφίδες που μπαίνουν στο οστό και εξέρχονται από το δέρμα· συνδέονται με άκαμπτη ράβδο και σφιγκτήρες, λειτουργώντας σαν «εξωτερικός νάρθηκας» (Εικόνα 4). Εξαιρετική αντίσταση σε κάμψη, συμπίεση και στρέψη.
• Εσωτερική οστεοσύνθεση (internal fixation): εμφυτεύματα μέσα στο οστό ή στην επιφάνειά του. Υπάρχουν διάφορες συσκευές με διαφορετική συμπεριφορά στις δυνάμεις: πλάκες, βίδες, ήλοι, καρφίδες και σύρματα (Εικόνες 5 και 6).

Για το τελικό πλάνο θεραπείας λαμβάνονται υπόψη πολλοί παράγοντες. Κάθε παράγοντας μπορεί να ευνοεί γρήγορη/εύκολη πώρωση ή να οδηγεί σε βραδύτερη/πιο περίπλοκη πώρωση. Με βάση αυτά επιλέγεται η καλύτερη λύση για κάθε ζώο. Συχνά προτείνεται παραπομπή σε χειρουργό πιστοποιημένο από το ACVS, λόγω της εμπειρίας και εκπαίδευσης που απαιτείται για επιτυχημένη οστεοσύνθεση.

Κλίμακα παραγόντων για αποφάσεις επισκευής κατάγματος

Εύκολη πώρωση vs Δύσκολη πώρωση

Παράγοντας 1: Ο ασθενής

• Εύκολη: νεαρός· ήρεμος· υγιής/τρώει καλά· μικρό/μεσαίο/μεγάλο μέγεθος· κάκωση ενός άκρου
• Δύσκολη: ηλικιωμένος· πολύ δραστήριος· άρρωστος/καταβεβλημένος· γιγαντόσωμος ή toy· άλλες κακώσεις

Παράγοντας 2: Το κάταγμα

• Εύκολη: κλειστό· χαμηλής ενέργειας· εγκάρσιο
• Δύσκολη: ανοικτό· υψηλής ενέργειας· συντριπτικό/πολυτμηματικό

Παράγοντας 3: Το περιβάλλον

• Εύκολη: στενή επίβλεψη· περιορισμένη δραστηριότητα
• Δύσκολη: ελάχιστη επίβλεψη· ελεύθερη δραστηριότητα

Αφού συνεκτιμηθούν όλα, μπορεί να προκύψουν διαφορετικές επιλογές θεραπείας. Ο χειρουργός θα σας βοηθήσει να επιλέξετε με βάση το περιβάλλον στο σπίτι, τον χρόνο που μπορείτε να διαθέσετε και πιθανές οικονομικές παραμέτρους. Η επιλογή νάρθηκα/γύψου δεν είναι απαραίτητα η «πιο εύκολη» ή η «πιο φθηνή»: χρειάζεται συχνούς επανελέγχους και αλλαγές και πιθανές επιπλοκές μπορεί να παρατείνουν τη συνολική διάρκεια πώρωσης. Αντίθετα, ορισμένες μέθοδοι οστεοσύνθεσης αυξάνουν την πιθανότητα επιτυχίας χωρίς να απαιτούν τόσο απαιτητική μετεγχειρητική φροντίδα. Η ενεργή συμμετοχή του ιδιοκτήτη στη λήψη αποφάσεων βελτιώνει τη συνολική έκβαση.

Γενικά, ακολουθήστε πιστά όλες τις οδηγίες του χειρουργού. Συχνά περιλαμβάνουν:

Φροντίδα επιδέσμου/νάρθηκα

Αν το ζώο έχει νάρθηκα ή γύψο ως οριστική θεραπεία ή επίδεση μετά το χειρουργείο για πόνο/οίδημα, απαιτείται προσεκτική παρακολούθηση. Ακόμη και «απλοί» επίδεσμοι μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα. Επικοινωνήστε άμεσα αν παρατηρήσετε οτιδήποτε ανησυχητικό.

• Ελέγχετε για ολίσθηση, λερώματα ή φθορά από μάσημα. Αν ο επίδεσμος μετακινηθεί, βραχεί ή χάσει τη συνοχή του, μπορεί να υπάρξουν προβλήματα πώρωσης ή πιεστικές πληγές. Αν αλλάξει θέση, καλέστε τον κτηνίατρο—ίσως χρειάζεται αντικατάσταση.
• Αν το άκρο του επιδέσμου είναι ανοιχτό, ελέγχετε δύο «κεντρικά» νύχια δύο φορές την ημέρα. Πρέπει να είναι κοντά μεταξύ τους. Αν απομακρύνονται, αυτό δείχνει οίδημα στα δάκτυλα και μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές· ο επίδεσμος πρέπει να εκτιμηθεί εντός 4–6 ωρών. Καλέστε άμεσα αν δείτε πρήξιμο.
• Ο επίδεσμος πρέπει να μένει καθαρός και στεγνός. Βάλτε πλαστική σακούλα ή «μποτάκι» κάθε φορά που βγαίνει έξω το ζώο και αφαιρέστε το μέσα στο σπίτι. Αν βραχεί ή αν παρατηρήσετε δυσάρεστη οσμή, χρειάζεται έλεγχος εντός 4–6 ωρών, γιατί μπορεί να αναπτυχθούν σοβαρά δερματικά προβλήματα.
• Μην τροποποιείτε τον επίδεσμο. Η προσθήκη ταινίας ή άλλων υλικών μπορεί να μειώσει σημαντικά την ασφάλεια. Αν ανησυχείτε για τη σταθερότητα, επιστρέψτε για επανεκτίμηση και επανατοποθέτηση.
• Οι επίδεσμοι και οι νάρθηκες μπορούν να προκαλέσουν πολύ σοβαρές επιπλοκές. Είναι χρήσιμα εργαλεία για πώρωση και αναλγησία, αλλά απαιτούν σωστή παρακολούθηση και τακτικό follow-up. Εφόσον το ζώο δεν μπορεί να σας πει ότι πονά ή δυσφορεί, πρέπει να είστε ιδιαίτερα προσεκτικοί σε κάθε αλλαγή.

Περιορισμός δραστηριότητας

Περιορίστε το ζώο όπως σας έχει δοθεί οδηγία. Συνήθως αυτό σημαίνει ότι μένει σε ένα τμήμα του σπιτιού με μοκέτα ή σε kennel. Χρησιμοποιήστε πορτάκια (baby gates) για να αποτρέψετε πρόσβαση σε γλιστερές επιφάνειες και σκάλες. Απαγορεύονται άλματα σε/από έπιπλα. Όχι παιχνίδι, τρέξιμο ή άλματα. Για σκύλους: σύντομο λουρί μόνο για τουαλέτα. Για γάτες: συχνά η καλύτερη λύση είναι μεγάλο κλουβί σκύλου με νερό/φαγητό, κρεβατάκι και άμμο· ένα μικρό δωμάτιο μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί, αλλά πρέπει να αφαιρεθούν έπιπλα για να μην πηδά.

Το ζώο μπορεί να θέλει να χρησιμοποιήσει πλήρως το πόδι πριν το οστό έχει πωρωθεί αρκετά. Συνεχίστε τον περιορισμό μέχρι να επιβεβαιωθεί η πώρωση με ακτινογραφίες. Αν σταματήσετε νωρίς, μπορεί να προκύψουν σοβαρά προβλήματα.

Βοήθεια στο περπάτημα

Ορισμένα ζώα χρειάζονται βοήθεια για να σηκωθούν και να περπατήσουν τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες. Ακόμη κι αν κινούνται μόνα τους, μια ήπια υποστήριξη είναι συχνά χρήσιμη μέχρι να σταθεροποιηθούν πλήρως, ειδικά σε γλιστερές επιφάνειες ή σε σκαλιά. Οι σκύλοι συνήθως δέχονται βοήθεια· οι γάτες σπάνια. Κάποιοι σκύλοι μπορεί να αντιστέκονται και να αρνούνται να κινηθούν—προσαρμόστε την προσπάθεια ώστε να βοηθάτε χωρίς να δημιουργείτε επιπλέον δυσκολία. Άλλοι χρειάζονται ισχυρή υποστήριξη, άλλοι μόνο ελαφρά για να μην γλιστρήσουν ή πέσουν στο πλάι.

Υπάρχουν διαθέσιμα στην αγορά ειδικά «slings» (ιμάντες στήριξης) για να βοηθάτε τον σκύλο να περπατά στην ανάρρωση· συχνά είναι ευκολότερα από αυτοσχέδιες λύσεις.

Φυσικοθεραπεία

Με ένα κάταγμα, δεν επηρεάζεται μόνο το οστό: τραυματίζονται μύες, νεύρα και αγγεία, οδηγώντας σε πόνο και μειωμένη λειτουργία. Αν το πόδι είναι αδύναμο ή πονά, το ζώο δεν το χρησιμοποιεί σωστά. Όταν ένα άκρο δεν χρησιμοποιείται για ημέρες/εβδομάδες, οι αρθρώσεις «σφίγγουν», οι μύες μικραίνουν (ατροφία) και η πώρωση καθυστερεί. Η φυσικοθεραπεία στη φάση πώρωσης στοχεύει στη βελτίωση της άνεσης και της χρήσης του άκρου χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την επούλωση. Απλές τεχνικές μπορούν να γίνουν στο σπίτι, ενώ πιο προχωρημένες εφαρμόζονται από εξειδικευμένους φυσικοθεραπευτές υπό καθοδήγηση χειρουργού. Η καλή συνεργασία χειρουργού–φυσικοθεραπευτή μπορεί να φέρει εξαιρετικό αποτέλεσμα και πιο γρήγορη επιστροφή στη φυσιολογική λειτουργία.

Απλές μέθοδοι για το σπίτι μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Κρυοθεραπεία: την πρώτη εβδομάδα μετά τον τραυματισμό, κρύα επιθέματα μειώνουν φλεγμονή, οίδημα και πόνο, κάνοντας το ζώο πιο άνετο και βοηθώντας το να χρησιμοποιήσει νωρίτερα το πόδι.
• Ασκήσεις εύρους κίνησης: τον πρώτο μήνα, ήπιες κάμψεις/εκτάσεις των αρθρώσεων του τραυματισμένου άκρου βοηθούν στη διατήρηση της υγείας των αρθρώσεων όσο το ζώο δεν χρησιμοποιεί πλήρως το πόδι. Αρχικά το εύρος είναι μικρό· στόχος είναι η κίνηση χωρίς πόνο. Καθώς προχωρά η πώρωση, μπορεί να προστεθεί σταδιακά περισσότερη διάταση για πιο φυσιολογικό εύρος.
• Μασάζ: μετά την υποχώρηση της έντονης επώδυνης φλεγμονής, μπορεί να σας ζητηθεί να ξεκινήσετε μασάζ στο δέρμα και στους μύες γύρω από το τραυματισμένο οστό. Αυτό βοηθά να μην σχηματιστεί σκληρός ουλώδης ιστός που αργότερα περιορίζει την κίνηση και προσφέρει αναλγησία στη μεσοπρόθεσμη φάση.

Η πώρωση εξαρτάται από παράγοντες όπως αυτοί που αναφέρθηκαν παραπάνω. Τα οστά νεαρών ζώων πωρώνονται ταχύτερα από των ηλικιωμένων. Κατάγματα με εκτεταμένη βλάβη μυών και αγγείων από το τραύμα πωρώνονται πιο αργά από κατάγματα με υγιείς γύρω ιστούς. Επισκευές με μικρό χειρουργικό τραύμα (καθόλου ή μικρή τομή) συνήθως επουλώνονται ταχύτερα από εκείνες με μεγαλύτερο χειρουργικό τραύμα.

Ο χειρουργός θα πρέπει να μπορεί να σας πει τι να περιμένετε. Γενικά, απαιτούνται τουλάχιστον 4 εβδομάδες σε νεαρά κουτάβια και περίπου 8 εβδομάδες σε ενήλικα/ηλικιωμένα ζώα ώστε το κάταγμα να έχει πωρωθεί επαρκώς και να ξεκινήσει σταδιακή επιστροφή σε φυσιολογικές δραστηριότητες.

Επειδή δεν μπορούμε να εξηγήσουμε στα ζώα «κάνε ησυχία» και «μην το πατάς», βασιζόμαστε στον ιδιοκτήτη για να εφαρμόσει τους περιορισμούς ακόμη κι όταν το ζώο θέλει να τρέξει και να παίξει. Η ανάρρωση (συχνά 2–3 μήνες) μπορεί να φαίνεται μακριά, όμως αν το σημείο οστεοσύνθεσης καταπονηθεί πρόωρα μπορεί να συμβεί «καταστροφή». Τελικά, τα περισσότερα κατάγματα πωρώνονται καλά και τα οστά επανέρχονται σε σχεδόν φυσιολογικό σχήμα και αντοχή. Με σωστή παρακολούθηση, κατάλληλο follow-up και φυσικοθεραπεία, τα ζώα μπορούν να επιστρέψουν σε απολύτως φυσιολογική ζωή.